Văn hóa 09:42, 07/06/2015 GMT+7

Theo truyền thuyết kể lại rằng, ngày xưa người Xêtiêng chưa biết quấn xà rông, chỉ biết lấy lá cây che thân, cái gió cái nắng làm khô đen cả người, ông trời nhìn thấy thương quá mới cho ba ông tiên xuống dạy cho đồng bào cách trồng cây lấy sợi, làm khung, dệt vải. Từ đó người Xêtiêng mới có cái khố và xà rông để mặc. Biết ơn trời đất nên người Xêtiêng thường lấy màu đỏ của mặt trời và màu đen của núi, màu xanh của cây lá, làm màu chủ đạo cho các trang phục truyền thống.

NÉT RIÊNG TRONG TRANG PHỤC CỦA ĐÀN ÔNG

Trước năm 1975, đồng bào Xêtiêng rất coi trọng nghề dệt vải vừa phục vụ nhu cầu cuộc sống hàng ngày vừa để trao đổi sản phẩm với các dân tộc sinh sống trong vùng. Trong câu hát:

“Đàn ông không biết làm xá lấy gì mà mang

Đàn bà không biết đan lấy gì mà đắp”.

 Đã in sâu vào trong tiềm thức mỗi một thế hệ người đồng bào Xêtiêng.Trang phục truyền thống của đồng bào Xêtiêng phản ánh nhân sinh quan, thế giới quan về vũ trụ, đất trời, vạn vật cũng như phong tục tập quán, sinh hoạt của cộng đồng. Già làng Điểu Grớt, thôn Thiện Cư, xã Thiện Hưng (Bù Đốp) cho biết: “Loại trang phục cổ xưa nhất của cộng đồng người Xêtiêng được làm từ những vỏ cây rừng lành tính. Người Xêtiêng tìm chúng trong rừng, bóc lớp vỏ xơ phía trong, cắt thành từng tấm, đập dập, ngâm ở suối lâu ngày để chỉ còn lại xơ trắng muốt, sau đó phơi khô và may thành áo bằng sợi mây rừng”.

Cũng giống như các tộc người sinh sống, cư trú trên khu vực Trường Sơn - Tây Nguyên, trang phục truyền thống của người Xêtiêng cũng có sự phân chia theo giới tính nam, nữ cũng như mục đích sử dụng (thường nhật, lễ hội...) và có sự phân chia đẳng cấp giàu, nghèo. Với người đàn ông Xêtiêng, chiếc khố là trang phục truyền thống của họ. Khố thường có chiều dài 1,5-2m, rộng khoảng 25-40cm, giá trị của khố được thể hiện trên hoa văn và kiểu đan, nếu đan thường thì giá trị thấp, sử dụng thường ngày hoặc chỉ sử dụng cho người nghèo ít có vị thế trong buôn, sóc, làng. Hoa văn trên trang phục chủ yếu là họa tiết hình học như: Hình tam giác, hình vuông, hình thoi, kể cả hình người... tương ứng với nhu cầu và đẳng cấp. Trong những dịp lễ hội, người đàn ông Xêtiêng thường mặc khố dài từ 2m-5m, rộng 30cm, hai mảnh trước và sau phủ tận mắt cá chân. Khố dài thường dệt bằng vải bông, hoa văn trang trí được làm từ chỉ màu, hạt chì, hạt cây và đính thêm lục lạc bằng đồng ở viền. Để có một tấm khố dài, phụ nữ Xêtiêng cùng với khung dệt và kiểu dệt tay nguyên thủy, thô sơ, phải mất ít nhất một vài tháng cặm cụi.

NHỮNG CHIẾC VÁY ĐỘC ĐÁO DÀNH CHO PHỤ NỮ XÊTIÊNG

Ngày xưa người phụ nữ Xêtiêng thường để ngực trần, mặc váy, gồm váy kín và váy hở. Khi trời xe lạnh họ quấn thêm tấm váy ngắn lên nửa người trên, hoặc mặc áo cao cổ chữ V có tay. Trong lễ hội hoặc khi có khách lạ vào làng, phụ nữ Xêtiêng thường mặc kiểu váy dài quấn cao quá ngực, mép dưới phủ đến cổ chân hoặc váy ngắn cùng với áo. Khi họ mặc váy hở làm từ tấm thổ cẩm có kích thước ngang (1-1,2m), chiều dọc (0,8-1m), khi sử dụng váy được cuốn quanh vùng eo, hông sau đó giắt phần nút của tấm thổ cẩm vào cạp váy.

Còn váy kín của phụ nữ Xêtiêng được may rất đơn giản, họ sử dụng tấm vải dệt dài chừng 1,5m, rộng khoảng 50-60cm, để nguyên, quấn vào phần dưới người hoặc gấp đôi rồi may thành hình ống. Tùy thuộc kích thước từng người mà dệt thổ cẩm ướm chừng cho phù hợp. Khi mặc, họ kéo cho vừa lưng, lấy phần dư ra lộn lại và nhét vào lưng, dùng dây thắt váy thắt lại. Bên cạnh loại váy hở, váy kín, phụ nữ Xêtiêng còn có loại váy dài dùng để quấn quanh từ ngực trở xuống.

 Trang phục của người phụ nữ dùng trong lễ hội có hoa văn cầu kỳ, được tạo bởi các hạt chì hay cườm trắng, bên dưới gấu, viền thường đính thêm tua hạt chì, lục lạc bằng đồng để sau bước nhảy múa cùng vũ điệu cồng chiêng các chuông nhỏ lại vang lên những âm thanh vui tai, tạo nên không khí tưng bừng cho lễ hội.

 Hiện nay, trong vấn đề trang phục, nếu so với nam giới thì trang phục của người phụ nữ Xêtiêng đầy đủ về chủng loại áo, váy ngắn, váy dài, dây thắt lưng, túi xách, khăn đội đầu hay chiếc váy dài quấn từ ngực xuống.

RẤT CẦN LƯU GIỮ ĐỂ TẠO BẢN SẮC RIÊNG

Tuy là hình ảnh đầu tiên để nhận diện bản sắc văn hóa tộc người nhưng trang phục lại là cái dễ dàng biến đổi. Gần đây, một số nơi, nghề trồng bông, dệt vải và may thành áo của tộc người Xêtiêng xưa gần như bị loại bỏ trước sự xuất hiện của nhiều loại sợi vải hiện đại mà người ta dễ dàng có được. Bộ phận người Xêtiêngđặc biệt là lớp trẻ sống gần với người Kinh, đã có dấu hiệu giã từ nghề dệt trong hoạt động thủ công của mình. Họ thích sử dụng sản phẩm may mặc, mẫu mã đa dạng của người Việt. Những bộ váy áo truyền thống, những tấm đắp, quầy, khố, túi xách, địu con, khăn đội đầu... sẽ chỉ còn lại thấp thoáng trong các lễ hội truyền thống, ở những người già, mà ngày mai, chính họ cũng không biết những vật dụng ấy có còn được sử dụng không.

Các ấp, sóc của người Xêtiêng ở Bình Phước, nhất là dịp lễ hội truyền thống như: mừng được mùa, mừng lúa mới, lễ hội đâm trâu...  vẫn còn thấp thoáng trang phục hoa văn, sắc màu rực rỡ trên nền vải thổ cẩm như những đóa hoa khoe sắc giữa núi rừng đại ngàn. Tất cả đã làm nên một bức tranh văn hóa Xêtiêng ấn tượng và khó quên... Tuy nhiên, chúng ta phải có giải pháp bảo tồn nếu không muốn sau này, trang phục kia chỉ còn nói trong sách, báo.

Đình Tâm