Văn hóa 15:55, 23/03/2015 GMT+7

BP - Việc chặt phá rừng bừa bãi của con người, khiến diện tích rừng ngày càng kiệt quệ, nhiều cánh rừng bạt ngàn trước kia, nay nhường chỗ cho các cây công nghiệp, dẫn đến thiên tai hết sức khốc liệt (lũ quét, hạn hán, lốc xoáy). Nhiều địa phương thiếu nước sản xuất và sinh hoạt nghiêm trọng. để bảo vệ nguồn nước nhiều dân tộc đã có những kinh nghiệm nhằm duy trì nguồn sống. Đối với người Xêtiêng ở Bình Phước, sống trên núi cao, lấy kinh tế nông nghiệp làm nguồn sống chính, với họ yếu tố nước giữ một vai trò hết sức quan trọng trong đời sống sản xuất cũng như  sinh hoạt hàng ngày.

QUYỀN SỞ HỮU

Do tầm quan trọng của nước nên người Xêtiêng thường đặt tên sóc bắt đầu từ “Đắk” có nghĩa là nước (Đắk Ơ, Đắk Nhau...). Họ đặt tên như vậy để khẳng định quyền sở hữu, sử dụng đối với những dòng sông, con suối và vùng đất đó. Người Xêtiêng khi chọn một địa điểm để làm nơi định cư sinh sống hay chọn đất để làm rẫy ngoài các yếu tố đất rộng, bằng phẳng, màu mỡ thì mảnh đất ấy phải đảm bảo yêu cầu gần nguồn nước sạch. Chính vì vậy, hầu hết các sóc của người Xêtiêng ở Bình Phước đều chạy dọc theo sông Bé, mỗi sóc đều gắn liền với mỗi con suối như: sóc Bù Linh gắn với suối Bù Linh, sóc Bù Tam gắn với suối Bù Tam (Lộc Ninh), sóc Trào A và sóc Trào B gắn với suối Sóc Trào (Hớn Quản)... Trong sinh hoạt hằng ngày, đồng bào thường lấy nước từ đầu nguồn vào buổi sáng hay buổi trưa tại các khe, suối, sông để ăn uống, tắm, giặt. Có nhiều cách để người Xêtiêng lấy nước từ khe, suối về nhà như: đựng nước vào trong trái bầu khô, trong những ống nứa hay nhờ sức đẩy của nước mà dẫn nước từ suối về nhà qua các ống tre, lồ ô, nứa... Nước khi mang về sẽ được dự trữ trong các ché, để phục vụ nhu cầu ăn uống và sinh hoạt.

Trong lao động sản xuất và chăn nuôi, người Xêtiêng Bình Phước cũng sử dụng nước được lấy tại sông, suối, khe... theo hình thức dẫn nước qua các con rạch nhỏ, mương máng, qua ống tre hay đắp mương phục vụ cho tưới, tiêu nông sản (lúa, bắp, mì), cung cấp nguồn nước cần thiết cho các vật nuôi (trâu, bò, heo, gà). Ở các gia đình có vùng trũng cuối nguồn nước, họ còn tận dụng đắp đập để nuôi cá phục vụ bữa ăn hàng ngày và có thêm thu nhập qua trao đổi buôn bán. Bên cạnh các hình thức trên, người  Xêtiêng ở Bình Phước còn biết dự trữ nước vào khu vực gọi là bàu nước, thường mỗi sóc có một bàu nước để phục vụ sinh hoạt và sản xuất, nhất là vào mùa khô, đặc biệt là vào những năm hạn hán.

Do tính chất quyết định tới sự sinh tồn của cả sóc nên ở mỗi sóc đã đặt ra các điều luật tục cụ thể để bảo vệ nguồn nước trong quá trình sử dụng như: không được chặt cây, xây dựng nhà, sinh sống ở đầu nguồn, không được đắp đập ngăn chặn dòng chảy của suối, các con vật nuôi như trâu, bò, heo, gà... không được xuống suối ở đầu nguồn. Quan trọng hơn, do nguồn nước có hạn nên khi sử dụng mọi người phải tiết kiệm, cùng chung ý thức bảo vệ nguồn nước vì gia đình cũng như cộng đồng. Nếu trường hợp nào vi phạm lần đầu thì già làng khuyên răn nhưng tái phạm đến lần thứ 3 thì gia đình sẽ bị sóc phạt vạ.Tùy vào mức độ vi phạm mà có thể phạt bằng gà, heo, cao nhất là trâu để mời cả sóc.

NƠI Ở CỦA CÁC VỊ THẦN

Nước ngoài nguồn lợi thiết thực với đời sống đồng bào, đây còn là nơi trú ngụ của các vị thần. Theo chu kỳ thường lệ cứ cuối mùa nắng, chuẩn bị sang mùa mưa, người Xêtiêng lại tổ chức lễ hội Phá bàu và lễ hội cầu mưa để tạ ơn thần nước, thần sông... cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, với nghi thức này, người Xêtiêng quan niệm rằng, để có mùa màng bội thu thì phải nhờ đến sự giúp đỡ của thần Nước để cung cấp nguồn nước và điều kiện thuận lợi cho cây trồng của họ sinh sôi, nảy nở.

Trong điều kiện của nền kinh tế thị trường, mọi mặt của đời sống xã hội vùng người Xêtiêng đã và đang có nhiều thay đổi, các thiết chế và quan niệm xã hội mới xuất hiện, phong tục, tập quán, luật tục bảo vệ nguồn nước không còn duy trì như trước. Đa số người Xêtiêng dần phổ biến dùng nước giếng đào. Giếng giúp bà con chủ động trong sản xuất, sinh hoạt. Tuy nhiên một thực tế đặt ra là một số nơi trong vùng đồng bào dân tộc vẫn diễn ra tình trạng thiếu nước sạch. Nhiều hộ đồng bào phải bỏ tiền mua từng thùng nước được chở từ lòng hồ thủy điện về với giá đắt đỏ ảnh hưởng đến sinh hoạt kinh tế của người dân. Vậy làm thế nào để đồng bào được sử dụng nước sạch đòi hỏi các ngành chức năng quan tâm để mang niềm vui cho từng hộ dân tộc trong cuộc sống. Đó cũng như hưởng ứng ngày nước thế giới 22-3 hàng năm.   

Kim Tiến