Văn hóa 06:31, 18/03/2015 GMT+7

Dệt thổ cẩm từ lâu đã trở thành nghề truyền thống của đa số phụ nữ Xêtiêng. Chỉ với một khung dệt đơn giản, những cuộn len, sợi chỉ dưới bàn tay khéo léo, điêu luyện của các nghệ nhân trở thành tấm thổ cẩm đẹp, tinh xảo, hoa văn lộng lẫy, màu sắc hài hòa. Với bản tính chăm chỉ, nhẫn nại, từ xa xưa nghề dệt đã gắn bó với phụ nữ Xêtiêng, đời này tiếp đời kia. Họ bền bỉ giữ nghề, mặc cho nhịp sống hiện đại đang gõ cửa từng thôn sóc. 

Sau tiếng gõ cửa của nhịp sống hiện đại

Bom Bo, xã Bình Minh (Bù Đăng) là một thôn đồng bào dân tộc Xêtiêng định cư từ bao đời nay. Đồng bào Xêtiêng đang tiếp nối nhau giữ gìn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống có nguy cơ bị mai một do ảnh hưởng của nhịp sống hiện đại... Năm nay, nghệ nhân Thị Brơi đã 75 tuổi. Bà là một trong những người phụ nữ tài đức vẹn toàn, biết hầu hết những làn điệu dân ca Xêtiêng vốn chỉ được chuyển giao cho thế hệ sau bằng hình thức truyền miệng. Bà cũng là nghệ nhân hiếm hoi ngày ngày vẫn giữ thói quen xe sợi, kéo chỉ và dệt những tấm thổ cẩm sặc sỡ, nhiều màu sắc...

Nghệ nhân Thị Brơi quan niệm: “Dệt thổ cẩm kỳ công lắm. Có khi mấy tháng mới xong một sản phẩm nên bán không đủ chi phí cho công lao động và nguyên vật liệu. Nhưng nếu mình không cố gắng giữ nghề thì con cháu mai sau không biết. Vì thế, dù khó già vẫn truyền nghề cho con gái, con dâu. Già muốn phụ nữ Xêtiêng ai cũng phải biết dệt”.

Nói là làm, nghệ nhân Thị Brơi đã kỳ công chỉ bảo con dâu, con gái biết tề gia, nội trợ, có thể không sống bằng nghề dệt nhưng phải biết kỹ thuật dệt, phải hiểu tường tận ý nghĩa sâu xa trong từng nét hoa văn hiện hữu trên từng tấm thổ cẩm...

Thị Xial - con gái bà Thị Brơi cho biết: “Cũng như các dân tộc khác, hoa văn trên thổ cẩm của dân tộc Xêtiêng đa dạng nhưng vẫn có nét khác biệt. Những con vật gắn liền với đời sống nương rẫy thường được cách điệu vào sản phẩm. Chẳng hạn con sâu nó cắn phá mùa màng, còn bông lúa tượng trưng cho sự no đủ, nên chúng tôi sử dụng hình tượng này rất phổ biến. Để sản phẩm phù hợp với mọi người, tôi đã tìm hiểu thêm kỹ thuật, dùng thổ cẩm may váy, túi xách theo nhu cầu và thị hiếu thẩm mỹ của người tiêu dùng mà vẫn không làm mất đi nét đẹp truyền thống của các họa tiết”.

Thị Xial còn duy trì việc chế biến những món ăn truyền thống của dân tộc như nấu cơm lam, canh thụt, nướng thịt, nấu cơm nắm gói lá tiêu. Chị còn trồng các loại cây gia vị phục vụ cho việc nấu những món ăn đặc trưng, đặc biệt là làm rượu cần, một thức uống đậm đà hương vị của đồng bào Xêtiêng.

Truyền lửa đam mê trong cộng đồng

Tại xã Thanh An (Hớn Quản), đồng bào Xêtiêng ai cũng quý nghệ nhân Thị Giôn - người bao gắn bó với việc giữ gìn nghề dệt thổ cẩm truyền thống. Nghệ nhân Thị Giôn, Chi hội trưởng phụ nữ ấp Lồ Ô khẳng định dệt thổ cẩm và hát dân ca là để giữ hồn văn hóa và lưu truyền văn hóa đặc trưng riêng của người Xêtiêng.

Chị Thị Giôn đã vận động 20 chị em trong ấp cùng tham gia, góp phần tích cực trong việc bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống độc đáo của dân tộc. Từ niềm đam mê của mình cũng như tăng thêm thu nhập cho các hội viên, chị đã tự bỏ tiền ra thành lập cơ sở dệt thổ cẩm Thị Giôn. Nhằm tạo ra sản phẩm mang tính riêng biệt, chị cùng hội viên chú trọng từ khâu phối màu, hoa văn đến việc tìm, học hỏi cách dệt thổ cẩm của các dân tộc Chăm, Cơho... Từ đó tạo ra những sản phẩm mới như khăn quàng, xà rông, mền, bộ áo váy truyền thống hoặc bộ trang phục cách tân với nhiều màu sắc, họa tiết hoa văn tinh tế, phù hợp với túi tiền và thị hiếu lớp trẻ.

Vấn đề khó khăn với các nghệ nhân hiện nay là quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, chưa có một chiến lược phát triển đồng bộ và lâu dài. Các sản phẩm thổ cẩm làm ra gặp rất nhiều khó khăn về thị trường tiêu thụ. Họ mong các ngành chức năng của tỉnh xây dựng giải pháp đồng bộ, như: đầu tư cơ sở hạ tầng tại các làng nghề; hỗ trợ mô hình điểm sản xuất ra sản phẩm vừa mang tính hiện đại, độc đáo, vừa thể hiện được bản sắc văn hóa của dân tộc; chuyển giao khoa học - công nghệ, tập huấn đào tạo nhân lực và tư vấn cho các làng nghề; tổ chức quảng bá, giới thiệu sản phẩm. Hy vọng rằng, những mong muốn chính đáng và nhân văn này sẽ sớm thành hiện thực.          

Lê Hưng