Chính trị 06:17, 03/05/2018 GMT+7

BP - Năm 2006, Chính phủ ban hành Nghị định số 134/2006/NĐ-CP về thực hiện chế độ cử tuyển. Chính sách nhân văn này đã góp phần tạo sự bình đẳng, giảm bớt khoảng cách dân trí giữa vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) với dân tộc Kinh, tạo nguồn cán bộ cho vùng đồng bào DTTS, vùng đặc biệt khó khăn. Với một tỉnh có 20% số dân là đồng bào DTTS, nhiều năm qua Bình Phước cũng được hưởng lợi từ chính sách này. Tuy nhiên, quá trình thực hiện chính sách cử tuyển trên địa bàn tỉnh đã bộc lộ những bất cập, không chỉ gây lãng phí tiền bạc mà còn ảnh hưởng đến những nỗ lực của Đảng, Nhà nước, Chính phủ trong việc chăm lo cho đồng bào DTTS.

Cử tuyển ồ ạt và không đúng quy định

Mặc dù năm 2006 Chính phủ mới ban hành Nghị định số 134/2006/NĐ-CP quy định chế độ cử tuyển vào các cơ sở đào tạo, nhưng thực tế việc cử tuyển học sinh DTTS đã được thực hiện từ trước đó khá lâu. Thời gian đầu, lượng chỉ tiêu được phân bổ hằng năm cho các địa phương rất lớn nên nhiều năm liền, Bình Phước không “xài” hết chỉ tiêu Trung ương giao.

Học sinh Trường phổ thông Dân tộc nội trú THPT tỉnh trong giờ luyện tập (ảnh minh họa) - B.L

Không riêng gì ở Bình Phước, nhiều năm qua, cứ đến mùa tuyển sinh, Bộ GD-ĐT “cho” chỉ tiêu thì các địa phương lại rà soát đối tượng đủ (hoặc gần đủ) điều kiện để cử đi học chứ chưa tính đến chuyên ngành đào tạo đó có cần thiết cho tỉnh, huyện hay không. Ở Bình Phước, các dân tộc tại chỗ như S’tiêng, Mơnông rất thiếu cán bộ thì lại thiếu nguồn cử tuyển do trình độ học sinh dân tộc tại chỗ thấp, không đáp ứng tiêu chuẩn cử tuyển nên tỉnh phải cử số học sinh dân tộc có số dân đông như Tày, Nùng và cả học sinh người Kinh vùng đặc biệt khó khăn đi học. Đó chính là lý do khiến số học sinh người Kinh được cử tuyển chiếm 25,06%, vượt quá 15% so với quy định; cử tuyển không đúng khu vực 9 học sinh dân tộc Kinh; đồng thời nhiều học sinh cử tuyển hộ khẩu thường trú chưa đủ 5 năm theo quy định... Và do chỉ tiêu dồi dào nên có thời gian các địa phương cử người đi học ào ào, sau đó không bố trí được việc làm. Về sau Nhà nước giao từng địa phương phải tự đề xuất chỉ tiêu, tự trích ngân sách để chi trả thì số học sinh được cử tuyển giảm mạnh. Tuy nhiên, lượng sinh viên học xong không bố trí được việc làm ùn ứ từ giai đoạn trước vẫn còn rất nhiều.

Hàng trăm sinh viên bỏ học gây lãng phí ngân sách

Đa phần sinh viên cử tuyển có kiến thức văn hóa yếu hoặc trung bình, khả năng tiếp thu chậm hơn so với sinh viên người Kinh. Học làng nhàng, nhiều em chật vật lắm mới đậu tốt nghiệp THPT, thế nhưng khi được lọt vào danh sách cử tuyển thì các em lại chọn những trường đại học, cao đẳng top trên như Công an, Quân sự, Bách khoa, Ngoại thương, Y - Dược... vốn chỉ dành cho những người rất giỏi. Bên cạnh đó, việc chỉ có học lực trung bình ở bậc phổ thông vẫn được Nhà nước nuôi ăn học đại học miễn phí khiến nhiều em có tâm lý ỷ lại, không nỗ lực học tập. Vì thế, nhiều em không vượt qua được chương trình dự bị đại học để bước vào học chuyên ngành, dẫn đến phải bỏ học hoặc chuyển về các trường trung cấp, cao đẳng ở địa phương. Chỉ trong năm 2012, Bình Phước đã có 8 em phải chuyển từ các trường đại học về trường cao đẳng sư phạm của tỉnh, gây khó khăn cho việc sắp xếp công việc sau này.

Học sinh Trường phổ thông Dân tộc nội trú THPT tỉnh (ảnh minh họa) - KB

Tính đến năm 2017, tổng số sinh viên được cử tuyển nhưng không nhập học, tự ý nghỉ học, không đạt yêu cầu, bị kỷ luật buộc thôi học là 248 em. Trong đó không nhập học 104 em; tự ý nghỉ học, bị kỷ luật buộc thôi học không lý do 32 em; không đạt dự bị đại học, buộc thôi học 72 em; không đạt yêu cầu học lực buộc thôi học 24 em; thay thế bổ sung số nghỉ học 16 em. Trong số 32 em tự ý bỏ học và bị kỷ luật buộc thôi học thì 26 em đã nhận kinh phí đào tạo với số tiền 741,57 triệu đồng. Hiện Sở GD-ĐT đã trình UBND tỉnh phương án yêu cầu 26 em này phải bồi hoàn kinh phí đào tạo. Dù điều kiện ngân sách hạn hẹp nhưng từ khi có chính sách cử tuyển, mỗi năm tỉnh đã chi khoảng 15 tỷ đồng cho công tác này. Bình quân tỉnh đã chi cho mỗi sinh viên cử tuyển khoảng 22 triệu đồng/năm, gồm các khoản học bổng, học phí, sách vở, tiền tàu xe... Điều đó cho thấy sự quan tâm đặc biệt của lãnh đạo tỉnh trong thực hiện chính sách dân tộc. Thế nhưng đáng buồn là kết quả mang lại không tương xứng với sự quan tâm, kỳ vọng ấy.

Chật vật đầu ra cho sinh viên cử tuyển

Như đã đề cập ở đầu bài, do dư dả về chỉ tiêu nên trong một thời gian dài, các địa phương đã ồ ạt cử tuyển mà không căn cứ vào nhu cầu thực tế. Số học sinh được cử tuyển nhiều hơn nhu cầu tuyển dụng, dẫn đến dư thừa. Công tác cử tuyển chưa xuất phát từ quy hoạch tổng thể và chưa gắn với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Nhiều huyện, xã không muốn xây dựng kế hoạch cử tuyển, bởi cử đi học rồi lại phải đón các em về để bố trí công việc. Bên cạnh đó, thời gian học tập của các em kéo dài, nếu tính cả dự bị đại học thì ít nhất 5 năm; nếu các em lưu ban hoặc học đại học y - dược thì còn dài hơn nữa. Vì thế khi tốt nghiệp trở về địa phương thì vị trí việc làm được xây dựng cho các em đã có người làm. Trong thực tế, ở một vài địa phương còn có tình trạng cán bộ thôn, xã đưa con em vào “xí chỗ” của sinh viên cử  tuyển. Nhiều em tốt nghiệp rồi không biết làm gì. Cách đây vài năm, đã có tình trạng một số sinh viên cử tuyển ở huyện Bù Đăng trở về địa phương không được bố trí công tác đã được các chức sắc tôn giáo đón đi học giáo lý và trở thành người truyền đạo. Một bất cập nữa là Nghị định số 134 của Chính phủ quy định sinh viên cử tuyển sau khi tốt nghiệp sẽ được phân công công tác. Tuy nhiên, theo Luật Công chức, viên chức, việc tuyển dụng phải thi hoặc xét tuyển. Rõ ràng, với kết quả học tập cũng như trình độ của sinh viên cử tuyển thì không thể nào cạnh tranh được với các đối tượng khác. Và nếu không bắt buộc thì rất khó để lãnh đạo cơ quan, địa phương, đơn vị tuyển chọn người có năng lực yếu vào làm việc.

Trong số 828 em được cử tuyển, thời điểm này đã có 244 em tốt nghiệp. Số sinh viên tốt nghiệp đại học đang chờ bố trí công tác là 22 em. Trong số 111 sinh viên Cao đẳng sư phạm Bình Phước đã tốt nghiệp, đã có 94 em được bố trí công tác và 9 em tự xin việc. Riêng số sinh viên Cao đẳng sư phạm Bình Phước tốt nghiệp năm 2016 có 8 em là những sinh viên cử tuyển đi học đại học nhưng không đủ khả năng theo học đã xin chuyển về Trường cao đẳng Sư phạm. Số sinh viên này không do UBND các huyện, thị xã sơ tuyển ban đầu, không có trong danh sách sơ tuyển nên không được địa phương bố trí công việc. Trong số 18 sinh viên tốt nghiệp đại học sư phạm, 12 em đã được bố trí công tác và tự xin việc. Hiện còn 6 em đang chờ bố trí công tác. Trong số 115 sinh viên đại học các ngành khác, có 20 em tự xin việc và các địa phương đã đề nghị bố trí công tác cho 87 em, còn 8 em đang chờ bố trí công việc.

Không thể phủ nhận chính sách cử tuyển đã tạo điều kiện tốt cho nhiều thanh niên DTTS. Tại Bình Phước, nhiều cán bộ người DTTS đang giữ các vị trí quan trọng trong các cơ quan, đơn vị cấp tỉnh, cấp huyện và cơ hội đầu tiên của họ được thông qua con đường cử tuyển. Tuy nhiên, với những con số đã nêu trong bài  cho thấy những lỗ hổng, bất cập không nhỏ trong quá trình thực hiện chính sách. Hiện đã có địa phương như tỉnh Kon Tum bỏ chế độ cử tuyển. Đã không ít lần câu chuyện cử tuyển được đặt lên bàn nghị sự của HĐND tỉnh, của Quốc hội. Thậm chí trong nhiệm kỳ trước, có đại biểu HĐND tỉnh Bình Phước đã nêu vấn đề, liệu có nên duy trì việc cử tuyển khi mà mỗi năm tỉnh phải chi tới 15 tỷ đồng cho công tác cử tuyển nhưng hiệu quả rất thấp!? Đó là một câu hỏi nghiêm túc, là sự trăn trở của người đại biểu nhân dân, bởi từ những lỗ hổng, những bất cập trong quá trình thực thi chính sách đã dẫn tới sự thiệt hại không chỉ là ngân sách nhà nước bị lãng phí mà còn khiến niềm tin của đồng bào bị vơi đi trước một chính sách nhân văn của Đảng và Nhà nước nhưng chưa mang lại hiệu quả thiết thực.

Thảo Linh